« […] par contumace, nous te déclarons, définissons et accusons, toi, Faust Socin, hérétique tenace et impénitent et, ayant enseigné aux autres les hérésies ci-dessus, nous te déclarons maître en hérésies et hérésiarque et, comme tel, nous te jugeons digne d’être livré aux mains et à la puissance de la cour séculière. » Sentence contre Faust Socin (Sienne, 3 février 1591), en appendice à L. Szczucki, « Il processo di Fausto Sozzini a Siena (1588-1591) », La formazione storica della alterità. Studi di storia della tolleranza nell’età moderna offerti a Antonio Rotondò, H. Méchoulan et al. (dir.), Florence, Olschki, 2001, 3 volumes, vol. I, p. 375-394 (citation p. 393-394). P. Bayle, Dictionnaire historique et critique, cinquième édition, Amsterdam, R. Leers, 1734, 5 volumes, vol. IV, « Socin (Faust) », nota K, p. 232. Voir G. J. Kaczyñsky, La libertà religiosa nel pensiero dei Fratelli Polacchi, Turin, Giappichelli, 1995, p. 36-37. Voir aussi les deux volumes The Polish Brethren. Documentation of the History and Thought of Unitarianism in the Polish-Lithuanian Commonwealth and in the Diaspora, 1601-1685, G. H. Williams éd., Missoula (Montana), Scholar Press, 1980, vol. I, p. 149 et suiv. L’œuvre de Williams est également utile à cause de la richesse des références bibliographiques. G. J. Kaczyñsky, La libertà religiosa..., p. 111. Ibid., p. 112-113. Ibid., p. 114. Il s’agit de l’œuvre de F. Socin, De Iesu Christo servatore, hoc est, Cur et qua ratione Iesus Christus noster servator sit, […] Nunc primum edita, [Rakow], Typis Alexii Rodecii, 1594. S. Lubbertus, De Iesu Christo servatore, hoc est, Cur et qua ratione Jesus Christus noster Servator sit, Libri quatuor. Contra Faustum Socinum, dans Academia Franekerana, ex. Ægidius Radæus, 1611. Sur Lubbertus voir C. Van der Woude, Sibrandus Lubbertus. Leven en werken, Kampen, J. H. Kok, 1963. H. Grotius, Defensio fidei catholicæ de satisfactione Christi adversus Faustum Socinum senensem, E. Rabbie éd., Assen-Maastricht, Van Gorcum, 1990, p. 10 et suiv. Voir H. Grotius, ibid., p. 13. Voir l’enquête de C. O. Bangs, « Arminius and Socinianism », Socinianism and its Role in the Culture of the XVIth to XVIIIth Centuries, L. Szczucki, Z. Ogonowski et J. Tazbir (dir.), Varsovie-Łódź, PWN-Polish Scientific Publisher, 1983, p. 81-84. H. Grotius, Ordinum Hollandiæ ac Westfrisiæ pietas ab Improbissimis Multorum Calumnijs, præsertim vero a nupera Sibrandi Lubberti Epistola quam ad Reverendissimum Archiepiscopum Cantuariensem scripsit vindicata, Lugduni Batavorum, I. Patius, 1613. G. J. Vossius, Historiæ de controversiis, quas Pelagius eiusque reliquiæ moverunt, libri septem, Secunda Editio (Leyde, 1618), Amsterdam, L. & D. Elzevier, 1655. Voir aussi C. S. M. Rademaker, Life and work of Gerardus Joannes Vossius (1577-1649), Assen, Van Gorcum, 1981, p. 116 et suiv. « Nam actiones et perpessiones Christi minoris æstimet necesse est quisquis illum non quantus est agnoscit, et vicissim qui factis humanis nimium ponit pretium facile adducetur, ut sibi mediatore haud opus putet. Istos igitur errores vetustati minus notos cum Socinus fecerit suos, pro parte minus tractata par est maiore studio laborari, quod fieri cottidie videmus a theologis pro ecclesiæ doctrina undique in aciem dimicationemque venientibus » (H. Grotius, Defensio fidei catholicæ…, p. 86). G. J. Vossius, Responsio ad Iudicium Hermanni Ravenspergeri, De libro, ab Hugone Grotio, V. Cl. Pro Catholica fide de Satisfactione Iesu Christi, scripto adversus Faustum Socinum, Lugduni Batavorum, I. Patius, 1618. De libroi Clarissimi, Consultiss. & Amplissimi viri, Dn. Hugonis Grotii, Civitatis Rotterodamensis Syndici, & in Collegio delegatorum ab Illustribus Hollandiæ & Westfrisiæ Ordinibus Senatoris, cui titulus est, Defensio fidei catholicæ de Satisfactione Christi, adversus Faustum Socinum Senensem ; Hermann. Ravenspergeri iudicium, Groningæ, I. Sassius, 1617. Ce passage est cité dans la conférence de H. W. Blom, « Hobbes in Holland : Grotius to Spinoza », présentée au congrès Britons abroad, strangers at home, Cambridge, 2001. H. Grotius, Defensio fidei catholicæ…, p. 24-25. Voir aussi S. Episcopius, Institutiones Theologicæ in quatuor libros distincta, dans Opera theologica, Amsterdam, I. Blaeu, 1650, p. 423. Dans son œuvre Theologia Christiana ad praxin pietatis ac promotionem pacis Christianæ unice directa (Amsterdam, H. Wetstein, 1686, p. 265), Philippus Van Limborch dédiait le chapitre XX du livre III à l’examen de la sentence de Socin sur la « Satisfaction du Christ ». Il écrivait, entre autres : « Sed et Socini sententia validius convellitur, si consideremus vim et efficaciam quam Scriptura passim morti Christi adscribit. Exinde enim liquebit eam habuisse rationem sacrificii proprie dicti, per quam Deus ex irato placatus est redditus, peccataque, iræ suæ causam, remittere voluit. » Sur les arminiens, voir A. W. Harrison, The Beginnings of Arminianism, to the Synod of Dort, Londres, University of London Press, 1926 ; L. Simonutti, Arminianesimo e tolleranza nel Seicento olandese. Il carteggio Ph. Van Limborch - J. Le Clerc, Florence, Olschki, 1984. « […] primum hominem, antequam peccaret, jam mortalem natura fuisse, non autem immortalem » (F. Sozzini, Prælectiones Theologicæ, dans Opera omnia in duo tomos distincta, contenue dans les deux premiers volumes de la Bibliotheca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant, Irenopoli [Amsterdam], 1656, vol. I, p. 537b). Sur Pucci et sa polémique avec Socin, on verra Per la storia degli eretici italiani del secolo XVI in Europa, D. Cantimori et E. Feist (dir.), Rome, Reale Accademia d’Italia, 1937 ; A. Rotondò, Studi e ricerche di storia ereticale italiana del Cinquecento, Turin, Giappicchelli, 1974 ; R. Lorenzetti, Una disputa di antropologia filosofica sul primo uomo. Francesco Pucci di fronte al « naturalismo » di Fausto Sozzini, Milan, ISU, 1995 ; F. Pucci, De prædestinatione, M. Biagioni éd., Florence, Olschki, 2000. « Concludamus igitur, Adamum etiam antequam mandatum illud Dei transgrederetur, revera justum non fuisse, cum nec impeccabilis esset ; nec ullam peccandi occasionem habuisset : vel certe justum eum fuisse affirmari non posse, cum nullo modo constet, cum ulla ratione a peccando abstinuisse » (F. Sozzini, Prælectiones Theologicæ, vol. I, p. 539a-539b). Ibid., p. 539b. Sur F. Socin, voir la biographie de G. Pioli (Modène, 1952) et, en outre, V. Marchetti, Gruppi ereticali senesi del Cinquecento, Florence, La Nuova Italia, 1975 ; R. Lorenzetti, L’antropologia filosofica di Fausto Sozzini, Milan, ISU, 1996 ; J.-P. Osier, Faust Socin ou le christianisme sans sacrifice, Paris, Cerf, 1996 ; voir enfin la bibliographie mise à jour de L. Szczucki, « Socyn Faust Pawel », Polski Stownik Biograficzny, Varsovie-Cracovie, 2000, t. XXXIX, p. 631-636. « Justitia enim non est perfectio hominis naturalis, sed voluntaria. Quare non potuit eam homo in creatione nancisi : sed si libero arbitrio liberaque voluntate, qua præditus erat, recte usus fuisset, eam adeptus esset » (F. Sozzini, Prælectiones Theologicæ, vol. I., p. 539b-540b). Ibid., p. 540b. « Concludamus igitur, nullum, improprie etiam loquendo, peccatum originale esse, id est, ex peccato illo primi parentis, nullam labem aut pravitatem, universo humano generi, necessario ingenitam esse, sive inflictam quodammodo fuisse ; nec aliud malum ex primo illo delicto ad posteros omnes necessario manasse quam moriendi omnimodam necessitatem, non quidem ex ipsius delicti vi, sed quia cum jam homo natura mortalis esset, ob delictum illud suæ naturali mortalitate a Deo relictus est, quodque naturale erat, id in delinquentis pœnam, prorsus necessarium est factum. Quare qui ex ipso nascuntur, eadem conditione omnes nasci oportet : nihil enim illi ademtum fuit, quod naturaliter haberet vel habiturus esset » (ibid., p. 541a). Voir aussi p. 534 ; et C. Gallicet Calvetti, Sebastiano Castellion il riformato umanista contro il riformatore Calvino, Milan, Vita e pensiero, 1989, p. 174. F. Sozzini, Tractatus de justificatione, dans Bibliotheca Fratrum Polonorum, vol. I, p. 606. Voir aussi C. Gallicet Calvetti, Sebastiano Castellion..., p. 193 et suiv. « Nemo justificatus est coram Deo, nisi prius in Christo confidat, eique obediat ; quæ obedientia sunt illa opera, ex quibus nos iustificari » (F. Sozzini, Tractatus de justificatione, vol. I, p. 603). Voir aussi J. C. Godbey, « Fausto Sozzini and Justification », Studies in the History of Christian Thought, vol. XIX, F. F. Church et T. George (dir.), Leyde, Brill, 1979, p. 250-264 ; idem, « Socinus and Christ », Antitrinitarianism in the Second Half of the 16th Century, R. Dan et A. Pirnat (dir.), Budapest-Leyde, Académiai Kiadó-Brill, 1982, p. 57-63. F. Sozzini, Tractatus de justificatione, vol. I, p. 610. Ibid., p. 605. F. Sozzini écrivait dans certaines pages consacrées à cette question (De libero arbitrio, deque æterna Dei Prædestinatione, scriptum Johanni Jacobo Grynæo oblatum, dans Bibliotheca Fratrum Polonorum, p. 780b) : « Ex quo satis constat, Dei Gratiam, quanquam efficacem, repudiari a nobis, seu nostro vitio nobis auferri posse, nisi velitis, Deum, absque ulla causa dona sua revocare, atque hac ratione, cum tamen maxime omnium, etiam ubi minime opus est, Deum a mutabilitatis suspicione apud homines vindicare velle videamini, mutabilitatem sane prorsus inexcusabilem ei adscribere non dubitetis. » F. Sozzini, Prælectiones Theologicæ, p. 542a. Ibid. « Sed ut ad propositum revertamur, constitutum esto, in homine etiam post Adamo lapsum liberum arbitrium esse, nec vim hanc naturalem ex eo tempore imminutam esse, nisi quatenus homines sæpius peccando peccandi habitum omnino volunt, prædestinationem istam una cum libero arbitrio hominis consistere posse, quod secus se habere, ea quæ deinceps dicemus, planum facient. Negamus igitur nos istam prædestinationem, idque […] ob duas potissimum caussas. Una est, quod, si ea vera esset, omnis religio funditus tolleretur. Altera, quod eo admissa, necesse est Deus multa ipso indignissima attribuere. Tolleretur omnino, si prædestinatio ista vera esset, religio universa, quia manifeste ex ea consequitur, quæcunque ad pietatem pertinent, omnia ex necessitate fieri. Quod si verum est, quorum attinet laborare ac studere, ut pii simus ? Frustra est enim omnis labor, omneque studium, ubi necessario omnia eveniunt, quemadmodum sensus ipse communis nos docet. Labore autem isto ac studio sublato, omnem religionem inferire necesse est. Deo vero, si prædestinatio ista admitteretur, quatuor quæ vel nominare animus horret, tribuerentur : Iniquitas, Simulatio cum deceptione conjuncta, Inscitia et Pravitas » (ibid., p. 542a-542b). Aux attaques de Frans Burman sur les questions marquantes de la pensée arminienne – la prédestination qui pousse à faire de Dieu l’auteur du mal, la possibilité de résister à la grâce, l’importance de la liberté humaine, la volonté de salut affaiblie par le péché, qui, même si elle n’est pas définitivement corrompue, a toutefois besoin du sacrifice du Christ –, Limborch reprend les arguments de la réplique à Abraham Heidanus. Ce dernier, quelques décennies auparavant, était entré en polémique sur les mêmes questions avec les remontrants et les sociniens. Limborch dans une nouvelle tentative d’éloigner l’accusation de socinianisme caché, d’indifférence religieuse et de pélagianisme, réaffirme la foi des remontrants en un Dieu spirituel, en la divinité du Christ et dans la satisfaction des péchés pour tous les hommes. Voir la préface de E. de Courcelles aux Opera theologica d’Episcopius, sur la querelle entre Heidanus et Episcopius. Sur la querelle entre Burman et Limborch, voir L. Simonutti, « Tra cartesianesimo e spinozismo. Limborch e la polemica con Burman », Potentia Dei. L’onnipotenza nel pensiero dei secoli XVI e XVII, G. Canziani, M. A. Granada, Y.-C. Zarka (dir.), Milan, Angeli, 2000, p. 525-545. Dans sa réplique à William Perkins, Arminius écrivait : « Nam quemadmodum gratia servat, ita liberum arbitrium servatur, et gratiæ subjectum est liberum arbitrium hominis. Quare necessum est ut liberum arbitrium concurrat ad conservandam gratiam datam, adjutum tamen a gratia subsequente ; manetque semper in potestate liberi arbitrii gratiam datam rejicere, et subsequentem repudiare : quia gratia non est omnipotens actio Dei, cui resisti a libero hominis arbitrio non possit. Et quandoquidem res ita habet, existimant illi fidem hominem gratiam abjicere pesse et deficere. [...] Sed, an tu negas liberum arbitrium esse flexibile in utramque partem, addo et sine gratia ? flexibile enim est natura sua : et ut malo addictum in statu peccati ita capax boni ; quam capacitatem illa gratia non donat : inest enim illi a natura. At reipsa ad bonum non flectetur nisi per gratiam, quæ instar formæ est potentiam et capacitatem materiæ in actum producentis, quanquam per se sufficiens sit ad malum » (Examen modestum libelli, quem D. Gulielmus Perkinsius De Prædestinatione modo et ordine, itemque de Amplitudine gratiæ Divinæ [1612], dans Opera theologica, Lugduni Batavorum, G. Basson, 1629, p. 768). Pour une analyse détaillée de la question de la grâce dans la pensée d’Arminius et de Limbroch, voir les thèses de PhD de J. M. Hicks, The Theology of Grace, in the Thought of Jacobus Arminius and Philip van Limborch : a Study in the Development of Seventeenth-Century Dutch Arminianism, Westminster Theological Seminary, Ann Arbor (Michigan), UMI Dissertations Services, 1985. « […] hæc doctrina [Prædestinatio] pugnet cum natura Dei, præcipue vero cum attributis naturæ illius illis, per quæ omnia operatur et agit ; cum sapientia nempe justitia et bonitate illius. Cum sapientia illius pugnat tribus modis : 1. quia tradit Deum decernere aliquid propter eum finem, qui nec bonus sit, nec bonus esse possit : Deum nempe creare ad perdendum in æternum, ad laudem suæ justitiæ. 2. Quia in ea traditur, Deum per hanc Prædestinationem hoc propositum sibi habere, ut laudem misericordiæ et justitiæ suæ demonstret ; quam laudem tamen demonstrare non potest, nisi per actum misericordiæ et justitiæ contrarium, cujusmodi illud Dei decretum est, quo decreverit, ut homo peccet et miser fiat. 3. Quia ordinem duplicis sapientiæ Dei, nobis in Scripturis patefactæ, mutat et invertit. [...] Doctrina talis de Prædestinatione pugnat cum natura hominis, tam respectu ejus quod creatus est ad imaginem Dei cum agnitione Dei et justitia ; quam quod creatus est cum libero arbitrio ; quinimo etiam hujus respectu, quod creatus est cum affectu et aptitudine ad vita æterna fruendum » (Declaratio sententiæ I. Arminii de Prædestinatione, Providentia Dei, Libero arbitrio, Gratia Dei, Divinitate Filii Dei, et de Iustificazione hominum coram Deo, dans Opera theologica, p. 105-106 et suiv.). « Fateor Adami appetitum post peccatum magis inclinasse in malum, quam in statu integritatis : non tamen exutus fuit potentia contrarium operandi. Potuit sensim peccandi habitum contrahere ; præsertim si Deus nullam veniæ spem ipsi fecisset ; desperatio enim veniæ ipsum plane a bono avertisset : sed et habitus, licet actum oppositum reddat difficiliorem, potentiam tamen contrarium operandi non exstinguit. Et quoniam Deus Adamo spem veniæ fecit, et obedientiam imposterum ab ipso exegit, patet etiam illum omni bonum operandi facultate privatum non fuisse » (P. Van Limborch, Theologia Christiana, p. 176). Ibid., p. 174-175. « Idem dicimus de peccato, quod est personalis cujuscunque hominis actio ; peccantemque non egreditur : impossibile est ut illud per generationem in alios propagetur » (ibid., p. 188). « Actione morales vocamus, quibus homo circa bonum vel malum morale occupatur : § II. Earum requisitum est, ut sint liberæ seu voluntariæ, non invitæ, nec coactæ, vel etiam necessariæ, ita ut homo in unam partem ita sit determinatus, ut aliter agere non possit, quam agit : in ejusmodi enim determinatione nulla est electio » (ibid., p. 383). F. Sozzini, Epistola F.S.S. ad Philippum B., qua ipsius literis respondetur, in quibus probare conabatur, nullum in humanis actionibus pœna aut vituperatione dignum esse peccatum, dans Bibliotheca Fratrum Polonorum, vol. I, p. 368-372. Voir aussi p. 372 : « […] nihil tamen obstare, quominus id eligatur, quod ratio bonum iudicat ; cum electio voluntatis sit, voluntas autem subiecto a ratione non distinguatur. » « Primum igitur axioma illud ponis, omnia bonum appetunt, ergo eligunt. […] Sed nego præterea id, quod infers, si appetunt, ergo eligunt, quamvis id tibi patere videatur. Possumus enim aliquid appetere, nec tamen eligere ; rationi nimirum non autem appetitui, ut ante dictum est, obsequentes » (ibid., p. 369). « Quod si verum esset, quicquid, appetitur id etiam eligi, nec aliter fieri posset ; profecto, quicquid esset illud, quod appeteretur, sive bonum, sive malum, sive appetenti ita videretur, sive secus, nullus peccato esset locus. Ubi enim aliter fieri nequit, ibi nullum nec laus nec vituperatio locum habet, eoque nec peccatum, quod a vituperatione sejungi non potest » (ibid.). « Nam quod asseris, voluntatem, cujus est electio, a ratione subjecto non distingui, id in ejusmodi rebus eligendis vere dictum esse potest de voluntate non corrupta neque decepta. […] Immo sæpissime voluntas appetitui adhærens id eligit, quod minime eligendum ratio superior judicabat ; quamvis sæpe etiam superiori rationi adhærens id eligat, quod appetitus respuendum censebat. Adeo ut quis id ipsum interdum eligat, quod ipse sibi malum esse opinatur. Et contra id ipsum respuat, quod ipse sibi bonum esse putat. Nempe, quia, rectum esse, ut ita faciat, quemadmodum sibi persuadet, sic etiam re ipsa comprobare statuit » (ibid., p. 372). « Quandoquidem et a recto reipsa eligendo, potest nos revocare opinio, quod in nobis nequaquam sit bonum ; et ab eo, quod nobis bonum sit, retrahere potest persuasio, quod non sit rectum » (ibid., p. 371). J. Locke, Essai philosophique concernant l’entendement humain, […] traduit de l’anglois par M. Coste. Cinquieme édition revue et corrigée, Amsterdam-Leipzig, J. Schreuder - P. Mortier le Jeune, 1755, p. 189. The Correspondence of John Locke, E. S. De Beer éd., Oxford, Clarendon Press, 1976-1989, 8 volumes, vol. VII, p. 407-408. J. Locke, Essai philosophique, II, p. 220. Voir la reconstruction détaillée fournie par R. M. De Schepper, « Liberty in willing. Van Limborch’s influence on Locke’s Essay », Geschiedenis van de Wijsbegeerte in Nederland, n° 4, 1993, p. 127-146. The Correspondence of John Locke, vol. VII, p. 368-369. Dans cette lettre, Limborch répétait ce qu’il avait déjà écrit dans sa Theologia Christiana dans le chapitre consacré à l’intellect et à la volonté, où, du reste, il défendait avec conviction les arguments d’Episcopius sur le libre arbitre. On verra notre article, « Necessità, indifferenza, libertà. I Rimostranti e Locke », Dal necessario al possibile. Determinismo e libertà nel pensiero anglo-olandese del XVII secolo, L. Simonutti (dir.), Milan, Angeli, 2001, p. 135-175.
Astérion adhère à
|
|