Les références sont tirées de C. Schmitt, Le categorie del « politico ». Saggi di teoria politica, G. Miglio et P. Schiera (éd.), trad. P. Schiera, Bologne, Il Mulino, 1972, p. 87-165 et particulièrement p. 108‑109. L’édition de référence est H. Heller, Dottrina dello Stato, U. Pomarici (éd.), Naples, Edizioni Scientifiche Italiane, 1988. Sur la pensée de Heller et sur sa signification, notamment sur la notion de souveraineté et sur le concept d’État, voir les observations de D. Quaglioni, La sovranità, Rome-Bari, Laterza, 2004, p. 101-107. Pour Quaglioni, la pensée de Heller s’oppose à celle de Schmitt et de Kelsen. M. Buber, « Validità e limiti del principio politico », Profezia e politica. Sette saggi, G. Morra (éd.), trad. L. Velardi, Rome, Città Nuova, 1996, p. 63-75 et particulièrement p. 63. La pensée « politique » de Buber, un des auteurs les plus significatifs du xxe siècle, a été mise en lumière par D. Quaglioni, « La “Politeia biblica” in Martin Buber », dans Politeia biblica, L. Campos Boralevi et D. Quaglioni (éd.), Florence, Olschki, 2003, p. 501-521. M. Buber, « Validità e limiti del principio politico », p. 68-69. Ibid., p. 72-73. J. Huizinga, La crisi della civiltà, Saggio introduttivo de D. Cantimori, trad. B. Allason, Turin, Einaudi, 1962 (édition originale : In den schaduwen van morgen, een diagnose van bet geestelijk bijden van onzen tijd, Haarlem, H. T. Tjeenk Willink & Zoon, 1935), p. 76-81 et particulièrement p. 77. Sur ce passage, voir D. Quaglioni, La sovranità, p. 108-109. Sur l’ouvrage de Huizinga et la traduction italienne, voir L. Endrizzi, « La “crisi della civiltà” in Italia : l’epistolario Einaudi-Huizinga », et P. Carta, « Politica e morale ne “La crisi della civiltà” di Johan Huizinga », Laboratoire italien. Politique et société, n° 6, 2005, p. 201-211 et 213-228. La correspondance Einaudi-Huizinga est éditée par L. Endrizzi, ibid., p. 229-236. Sur le caractère nécessairement social du droit, et sur bien d’autres aspects, voir P. Grossi, Prima lezione di diritto, Rome-Bari, Laterza, 2003. Pour une notice bibliographique sur Giovanni da Legnano, voir : M. C. De Matteis, « Profilo di Giovanni da Legnano », L’Università a Bologna. Personaggi, momenti e luoghi dalle origini al XVI secolo, O. Capitani (dir.), Bologne, Cassa di Risparmio di Bologna, 1987, p. 157-171 ; E. Gianazza et G. d’Illario, Vita e opere di Giovanni da Legnano, Préface de G. Spadolini, Legnano, Landoni, 1983 ; S. Stelling-Michaud, « Jean de Legnano », Dictionnaire de droit canonique, VI, R. Naz (dir.), Paris VI, Librairie Letouzey et Ané, 1957, col. 111-112. Toujours utile, bien qu’un peu daté : J. F. von Schulte, Die Geschichte der Quellen und Literatur des canonischen Rechts, II, Von Papst Gregor IX. bis zum Concil von Trient, Graz, Akademische Druck - U. Verlagsanstalt, 1956, p. 257-261 (reprint de l’édition originale de Stuttgart, Verlag Ferdinand Enke, 1877). Giovanni aurait refusé parce qu’il souhaitait vivre de son travail, sans profiter des biens de l’Église, considérés comme les biens des pauvres. Voir F. Bosdari, Giovanni da Legnano canonista e uomo politico del 1300, Bologne, Zanichelli, 1901, p. 71-72. Selon d’autres sources, la nomination n’eut pas lieu parce que la femme de Giovanni, Novella, refusa d’entrer au couvent ; voir E. Gianazza et G. d’Illario, Vita e opere di Giovanni da Legnano, p. 14A, 37A. Sur certains aspects de l’œuvre de Giovanni, voir au moins D. Maffei, La Donazione di Costantino nei giuristi medievali, Milan, Giuffrè, 1980, p. 221-230 ; G. Ermini, « I trattati della Guerra e della Pace di Giovanni da Legnano », « Il commentari “in Clementinas” di Giovanni da Legnano » et « Un ignoto trattato “De principatu” di Giovanni da Legnano », dans Scritti di diritto comune, D. Segoloni (dir.), Padoue, Cedam, 1976, p. 461-648 ; J. P. Mc Call, « The writings of John of Legnano with a list of manuscripts », Traditio, XXIII, 1967, p. 415-437 ; Giovanni da Legnano, Tractatus De Bello, De Represaliis et De Duello, T. E. Holland (éd.), Washington, Carnagie Institution - Oxford University Press, 1917. D. Quaglioni a consacré une étude au Somnium de Giovanni da Legnano : « Giovanni da Legnano († 1383) e il Somnium Viridarii. Il “sogno” del giurista tra scisma e concilio », dans « Civilis sapientia ». Dottrine giuridiche e dottrine politiche fra medioevo ed età moderna, Rimini, Maggioli, 1989, p. 145-167. Pour le Somnium Viridarii et ses relations avec le Somnium de Giovanni, voir Somnium Viridarii, M. Schnerb-Lièvre (éd.), Paris, CNRS Éditions (Sources d’histoire médiévale), 1993, I, p. xxix-xxxiv et particulièrement p. xxx, xxxiii-xxxiv ; en français, Le Songe du Vergier, édité d’après le manuscrit Royal 19 C IV de la British Library par M. Schnerb-Lièvre, Paris, CNRS Éditions (Sources d’histoire médiévale), 1982, I, p. xliii-xlix et particulièrement p. xliv, xlvi-xlix. Le Somnium de Giovanni da Legnano a été édité par G. Voltolina avec M. C. De Matteis et G. D’Ilario, Legnano, Banca di Legnano, 2004. Une liste des sources classiques du traité ainsi qu’un résumé, parfois confus, et souvent peu fiable du point de vue historique et juridique, figurent dans E. Gianazza et G. D’Ilario, Vita e opere di Giovanni da Legnano, p. 109-147. Ce sont les dates proposées par J. P. Mc Call, The Writings of John of Legnano, p. 429 ; Mc Call estime que la date de 1365 est possible mais qu’elle n’est pas prouvée. Il existe trois manuscrits du xive siècle (l’un conservé à la bibliothèque Vaticane, un autre à Pavie et le dernier à Prague), en plus du manuscrit vatican et ceux qui sont conservés à la bibliothèque Marciana, à Cambridge et à Valence en Espagne (ibid., p. 429, 436). Ibid., p. 429. Ioannis de Lignano, De Amicitia, Tractatus Illustrium in utraque tum Pontificii, tum Caesarei iuris facultate Iurisconsultorum, XII, Venise, s. n., 1584, fol. 227rA-242rA. « Circa Circulum amicitiae discutiendum. Primo praemittam plura significata huius termini amicitia, ut eligatur proprium significatum in hoc Tractatu explicabile. Secundo subiungam necessitatem, vel utilitatem ipsius explicando ad omnes facultates circulum arboris, ad quem pertinet ipsius examinatio. Tertio explicabo, quid sit, describendo accidentia circa ipsius quiditatem explicando. Quarto dividam ipsam, species ipsius singulariter discutiendo. Quinto de effectibus, seu operationibus ipsius. Sexto inter quos contrahi possit. Septimo quo casu sit opus amicitia. Octavo discutiam aliqua ad amicitiam pertinentia » (ibid., fol. 227rA). Il convient de citer la référence au circulum amicitiae. Il semble que Giovanni organisait son travail selon la structure de l’arbor, qu’il articula ensuite en circula : circulum amicitiae, oeconomicae, politicorum, continentiae, virtutis heroycae. Voir J. P. Mc Call, The Writings of John of Legnano, p. 417-418. « Circa primum est Sciendum, quod amicitia sumitur multis modis » (fol. 227rA, pr.). « Primo modo sumitur amicitia latissime pro consonantia et debita proportione entium ad invicem, et ut referuntur ad unum principium primum, sive finem » (ibid., n. 1). « Et hoc potest sumi generaliter, et specialiter, generaliter, ut cum dicimus armoniam, seu convenientem proportionem omnium quae sunt in universo, ut ordinantur ad Deum, a quo cuncta dependent, et in quem omnia terminantur » (ibid.). « De summa trinitate. c. penultimum et l. I Codex eodem titulo » (ibid.) ; respectivement c. 1, X, i, 1, et C. 1, 1, 1. D. 1, 1, 1, 3 : « Ius naturale est, quod natura omnia animalia docuit […] hinc descendit maris atque feminae coniunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio. » Pour la doctrine médiévale du ius naturale, voir A. Padovani, Perché chiedi il mio nome ? Dio natura e diritto nel secolo XII, Turin, Giappichelli, 1997 ; et E. Cortese, La norma giuridica. Spunti teorici nel diritto comune classico, I-II, Milan, Giuffrè, 1962-1964, ad indicem. On trouvera de nombreuses références au droit naturel dans J. Vallejo, Ruda equidad, ley consumada. Concepción de la potestad normativa (1250-1350), Madrid, Centro de Estudios Constituciónales, 1992. On peut encore se reporter à D. Quaglioni, La giustizia nel Medioevo e nella prima età moderna, Bologne, Il Mulino, 2004, passim et particulièrement p. 42-47, 68-73 ; À une déesse inconnue. La conception pré-moderne de la justice, préface et trad. M.-D. Couzinet, Paris, Publications de la Sorbonne, 2003, passim et particulièrement p. 28-31, 65-71. Dictum ante c. 1 D. I : « Ius naturae est, quod in lege et evangelio continetur » ; c. 1 D. I : « Omnes leges aut divinae sunt, aut humanae. Divinae natura, humanae moribus constant. » D. 1, 1, 9 : « Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur. » D. 1, 1, 6, pr. : « Ius civile est, quod neque in totum a naturali vel gentium recedit nec per omnia ei servit. » Voir essentiellement P. Grossi, L’ordine giuridico medievale, Rome-Bari, Laterza, 1997, p. 80-85. « Potest etiam sumi [consonantia et debita proportio entium ad invicem] particulariter pro proportione partium singularium relatarum ad totum particulare, ut in corpore humano proportio elementorum humanorum, et qualitatum, cum qua stat forma humana » (De amicitia, fol. 227rB, n. 1). « Sumitur etiam amicitia pro naturali concordia, vel communicationem multorum animalium eiusdem speciei adinvicem etiam circunscripto quolibet usu rationis, nam videmus canes, canibus, leones, leonibus, et sic de singulis uniformiter principiorum naturalium. Sumitur haec et strictius pro naturali concordia insurgente ex coniunctione, sive unione productiva etiam circunscripto usu rationis, quia videmus inter bruta parentes affici filijs, et elaborare in educando, et defendendo, quod provenit ex iure naturali. ff. de iustitia et iure l. j. §. ius naturale .I. distinctio ius naturale » (ibid., n. 2) ; voir D. 1, 1, 1, 3, cité supra, et c. 7 D. I : « Ius naturale est commune omnium nationum, eo quod ubique instinctu naturae, non constitutione aliqua habetur, ut viri et feminae coniunctio, liberorum successio et educatio. » En réalité, les acceptions dont parle Giovanni sont plus nombreuses. Ici, nous nous limiterons à examiner les plus intéressantes du point de vue jus-politique. « Potest etiam sumi pro habitu moderante passiones vel amoris et odij hominum propter se » (ibid., n. 3). Thomas d’Aquin, Somme théologique, Ia IIae, q. LV, art. 4 : « Videtur quod sit conveniens definitio virtutis quae solet assignari, scilicet : Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur […]. Esset tamen convenientior definitio, si loco qualitatis habitus poneretur, qui est genus propinquum » ; Ia IIae, q. LVIII, art. 1 : « Dicitur autem virtus moralis a more, secundum quod mos significat quandam inclinationem naturalem, vel quasi naturalem, ad aliquid agendum. Et huic significationi moris propinqua est alia significatio, qua significat consuetudinem : nam consuetudo quodammodo vertitur in naturam, et facit inclinationem similem naturali. Manifestum est autem quod inclinatio ad actum proprie convenit appetitivae virtuti, cuius est movere omnes potentias ad agendum […]. Et ideo non omnis virtus dicitur moralis, sed solum illa quae est in vi appetitiva » (Summa Theologiae, Cinisello Balsamo [Milan], Edizioni Paoline, 1988, p. 776B-777A, 789A-B). « Potest etiam sumi pro actuali dilectione hominum adinvicem constituta in summo dilectionis gradu regulata dictamine rationis pensatis quibusdam circunstantijs, quae omnem supponit virtutem, et haec (ut credo) non est virtus moralis, licet sit summus actus virtutis » (De amicitia, fol. 227rB, n. 4). « Hae omnes amicitiae ortum habent a iure naturali communi insito naturae priorum entium prout aggregatum universum. Secundo a iure naturali particulari cuiuscunque entis distincti quacunque specie differente sic. Tertio a iure naturali insito naturae unius specifice. Quarto a iure naturali insito naturae individuatae. Quinto a iure naturali insito appetitui sensitivo. Sexto a iure naturali insito humanae intelligentiae, et dictamini rectae rationis » (ibid., n. 5). « Hic autem in hoc tractatu praetermissis omnibus alijs significatis amicitiae tractabitur de amicitia, prout est habitus acquisitus moderativus amoris, et odij hominum propter se, regulatus a dictamine rectae rationis, et prout est actus procedens ex illo habitu constitutus in summo perfectionis gradu. » (ibid.) « De necessitate et utilitate amicitiae » (fol. 227vA). « Circa Secundum est attendendum quod utilitas amicitiae explicatur per Aristotelem .8. Ethicorum, per haec brevia verba, sine amicis utique nullus eligeret vivere habens reliqua bona » (ibid., n. 1) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 5-6. « Hanc proportionem declarat ibidem explicando hanc necessitatem in fortunatis, aut infortunatis hominibus, et secundum varietatem aetatum » (ibid.) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 11-15. « Tullius in libro suo de amicitia de divitibus, et pauperibus idem declarat, dicens, quis esset fructus tantus in prosperis rebus, nisi haberes quae [qui] illis aeque, ac tu ipse gauderet, adversa vero ferre difficulter sine eo quod [qui] gravius illas etiam quam tu ipse ferres » (fol. 227rB, n. 2) ; voir Cicéron, Laelius de amicitia, VI, 22. « Idem Philosophus necessitatem amicitiae declarat secundum diversitatem aetatum dicens, et iuvenibus quaedam necessariam amicitiam ad bonum delectabile, senioribus autem ad famulatum, et deficentiam actionis ipsius propter debilitatem adiutorij, idem declarat Philosophus distinctionem vitae speculativae, et activae, dicens, simulque duo viventes, et intelligere, et agere sunt potentiores » (ibid.) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 12-16. « Postea quantum ad omnes declarat [Philosophus] statum amicitiae necessitatem, per hoc quod natura, quae nec abundat in superfluis, nec deficit in necessarijs, ipsam instituit humano generi. Propterea vidimus homines quantumcunque ignotos per amicitiam se dirigere in erroribus viarum » (ibid.) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 16-22. « Nam homo, ut homo, debet homini obsequium, et eum diligere tenetur » (fol. 227rB, n. 3). Il s’agit du caput du De legislatoris intentione : « Dictum est supra quaestione proxima, quod legislatores maxime intendunt circa amicitiam, idcirco in dubium revoco, an magis intendant circa iustitiam, quam amicitiam, vel econtra » (ibid., pr. e n. 1). Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 22-24. « Apparet, quod circa iustitiam, nam omnia praecepta legis latorum sunt circa iustitiam » (De amicitia, fol. 227rB, n. 1) ; voir D. 1, 1 ; D. 1, 1, 10 pr. et 1 ; I. 1, 1, 3. Sur la justice, voir le récent ouvrage de D. Quaglioni, La giustizia nel Medioevo, op. cit., ou son édition française, À une déesse inconnue, trad. Marie-Dominique Couzinet, Paris, Publications de la Sorbonne, 2003. « Amicitia autem interdum obumbrat veritatem, et ex ipsa insurgit iustificatio » (fol. 227rB, n. 2) ; voir Aristote, Rhétorique, I, 1, 1354 b 7-10 ; I, 12, 1372 a 17-21. « His omnibus consonat Gregorius dicens. quatuor modis humanum iudicium pervertitur, timore, dum metu alicuius potestatis veritatem loqui pertimescimus, cupiditate, dum praemio quandoque alicuius corrumpimur, odium dum contra quemlibet adversarium molimur, Amore dum propinquo, vel amico praebere auxilium contendimus » (fol. 227rB, n. 3) ; voir cc. 78-79 C. 11 q. 3 ; c. 34 C. XXIII q. 4. « Item virtus est amicitiae praeferenda […], maxime ergo iustitia, quae est omnis virtus » (ibid.). « Legislatores magis student circa iustitiam, quam circa amicitiam proprie sumptam, et hoc propter maiorem ipsius necessitatem in salute civitatis, etiam quia non est in potestate legislatoris scire, cum quo tu singulariter inire debeas amicitiam, vel non, cum ipsum lateant secretae hominum conscientiae, quae soli Deo innotescunt » (fol. 227rB, n. 4). « Sed bene possibile est legislatorem aliquando plus studere ad amicitiam communiter dic[t]am, quam ad particularem iustitiam : et hoc quia actus amicitiae communiter sumptae est ad plurimos inter plures, actus autem particularis iustitiae est inter particulares, et paucos. Sed legislator plus debet intendere bono communi quam privato » (fol. 227vB, n. 4-5, et 228rA, n. 5). « Dico, quod sumendo amicitiam pro communi civium concordia, et benevolentia, ipsa solum in civitate esse bonum, quod salvat particularis iustitia ; quia continet ipsam virtualiter […], et addit supra iustitiam mutuam beneficiorum actionem inter cives adinvicem, quod est multum necessarium ad perfectionem civitatis » (fol. 228rA, n. 5). Ce texte présente de nombreux points communs avec Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 22-28. « Quando autem dicitur, quod amicitia est causa iustificationis, id non est verum de vera amicitia, cum illa sit virtus […]. Item nec est verum de amicitia sumpta pro communi concordia civium, de qua nunc dixi. Sed procedit de amicitia, secundum quod est quaedam inordinata affectio » (fol. 228rA, n. 5). « Ad hanc autem non student legumlatores, immo in iudicijs ipsam reprobant, et sumendo amicitiam ut supra haec vera omnibus existentibus amicis, non est opus iustitia. Item non est indigentia iustitiae, quia adest, cum sit clausa virtualiter […]. Vel potest verificari de iustitia, quantum ad actum discussivum, quia non erit opus litigio, et controversia, cum amicitia sit horum exclusiva » (ibid., n. 6). Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 1, 1155 a 22-28. « Sed videndum ad quem specialiter spectet, et dicendum quod ad librum Ethicorum, secundum quod unicuique convenit ad vitam delectabilem, et decentem vitam ducendam, et ad foelicitatem mundanam obtinendam. Ad librum autem Politicorum spectat, secundum quod valet ad conservationem civitatum, et abundantiam divitiarum ordinatarum ad foelicitatem. Spectat etiam ad librum oeconomicorum, secundum quod regimen oeconomicum, et domesticum praeparat in politicam vitam, vel potest dici, quod liber Politicorum subalternat librum Ethicorum et oeconomicorum, nam bonum regimen universitatis politicae, ut regni, vel civitatis, supponit bonum regimen suijpsius, et sic examen, et discussio de amicitia spectat ad librum Politicorum subalternate ad librum oeconomicorum, et Ethicorum. Et sic ad scientiam legalem, et canonicam, ut subalternate etc. » (fol. 228rA, n. 6-7). Je me réfère surtout à Éthique à Nicomaque, VIII, 8-9, 1158 b 1 - 1159 a 3. « Revoco ergo in dubium, utrum Regis ad subditos sit amicitia in superabundantia beneficiorum ? » (fol. 236rA, pr.-1) « Amicitia subditorum ad regem implicat maiorem beneficentiam, quam econtra regis ad subditos. Probatur hoc, nam subditi reverentiam, et honorem exhibent superiori suo […], honor autem est maius bonum, quod habere possumus, cum sit signum virtutis » (ibid., n. 1-2). « Oppositum scribit Philosophus .8. Ethicorum » (ibid., n. 2) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 8, 1158 b 1. Éthique à Nicomaque, 1158 b 23-28. « Et probatur ratione amicitiae est bene velle et benefacere amico, ubi ergo est maior facultas benefaciendi, ibi amicitia est in superabundantia beneficiorum, hoc autem est in rege erga subditos, ergo » (fol. 236rA, n. 2). « Item ubi est maior virtus, ibi est maior facultas benefaciendi, cum virtus sit potentia beneficentia multorum, et magnorum, ut scribitur primo rethoricae. et 28. q. I. §. is autem » (ibid.) ; voir Aristote, Rhétorique, I, 9, 1366 a 35 - 1366 b 1. « Rex autem debet alios excedere virtute, ut scribitur primo Politicae. et 8. q. I. licet, cum capite sequenti et praecedenti » (ibid.) ; voir Aristote, Politique, I, 13, 1260 a 17-20 ; cc. 14-16 C. VIII, q. 1. De amicitia, fol. 236rA, n. 2. « Pro solutione huius quaesiti est attendendum, quod hic sunt tria principalia puncta examinanda. primum, utrum superior magis debeat amare subditos, quam econtra » (ibid., n. 2-3). « Iste intellectus debet decidi praemissa distinctione duplicis amoris, quantum est in proposito. Nam est amare vere propter virtutem […]. Est et amare concupiscentiae, quae est propter delectabile […]. Et propter utile […]. Et multipliciter differunt. Nam amor amicitiae vere est quo amamus alium gratiam sui : amor autem concupiscentiae aliud propter nos, alia dicam, quia per amorem amicitiae volumus principaliter benefacere alij, per amorem autem concupiscentiae volumus principaliter bene pati, et recipere ab alijs, alia differentia, quia amor amicitiae fundatur super perfectione : amor autem concupiscentiae fundatur super indigentia amantis » (ibid., n. 3). « Ex his infertur, quod amare amicitiae magis spectat ad regem superiorem, quantum ad subditos, et econtra est de amore concupiscentiae, ratio patet ex praedictis, hic tamen pondero, quod loquimur de vero rege scilicet vero et virtuoso, alias non foret rex, ut scribitur primo Politicae » (ibid., n. 3-4) ; voir Aristote, Politique, I, 12, 13, 1259 b 15-17, 1260 a 17-20. « Pondero etiam, quod rex magis amat amore amicitiae omnes amicos subditos, ut unum corpus, quam aliquis subditorum amet regem, possibile tamen est, quod unus subditus magis amet regem, quam rex illum, ubi est dare subditum virtuosiorem rege, secus referendo morem ad totum » (fol. 236rA, n. 4). « Dico tamen, quod subditi magis obligantur ad amandum regem, quam econtra, quoniam ab eo plura, et maiora recipiuntur » (ibid.). « Secundus articulus, an rex magis benefaciat subditis, quam econtra, ubi est attendendum, quod refert bonum facere, et benefacere adverbialiter, bonum enim facere est extra productum facere quantumcunque malo animo, bene autem bono licet extra factum sic sit malum, adverbialiter enim provenit ex intentione, et voluntatis dispositione […]. Dicunt ergo aliqui, quos subditi faciunt maiora bona regi, quam econtra, dicunt tamen, quod rex melius adverbialiter facit subditis » (fol. 236rA-B, n. 4). « Credo quod superior maiora, et meliora melius faciat subditis, quam econtra. Nam superior leges dat, eorum vitam disponit gubernando, in foelicitatem dirigendo, seipsum exponit pro subditis » (ibid., n. 4-5). « De exhibitione honoris potest dici, quod exhibitio honoris […], est bonum extrinsecum » (ibid., n. 5). « Maior est beneficentia patris ad filium, quam regis ad subditos, hoc probatur, quia filius recepit esse a patre » (fol. 236rA, n. 1) ; « Secundus autem articulus est, utrum superior magis diligat subditos, quam pater filios » (fol. 236rB, n. 5). « Hic autem est attendendum, quod patres magis, et attentius diligunt filios amore carnali, quam princeps subditos, tum quia filius ex substantia patris […]. Sed amore verae amicitiae, quae est virtus moralis, ut supra discussum, et plus amat pater filios, quam princeps subditos, tum quia princeps diligit subditos virtuosos, pater filios bonos, et malos, tum quia amicitia patris ad filium fundatur super sensualitate, principis autem ad subditos super rationis dictamine » (ibid., n. 5-6). « Quis autem meliora, et melius faciat, an pater filio, an princeps subditis. Potest dici, quod princeps maiora bona dat subditis extensive, quam pater filijs, sed pater filijs intensive. Primum patet, quia princeps plus abundat in potentia civili, et iudicijs, quae omnia dirigit in subditos, tum quia toti universo, et populo. Pater autem minus abundat, et singulis erogat, secundum patet, quia pater dat esse filijs, quod est maximum, dat doctrinam intentius, et laborat pro ipsorum educatione, et conservatione, quam princeps, tamen princeps inquantum princeps melius facit subditis adverbialiter, quam pater filio, ratio : quia inquantum rex et princeps est virtuosus […], tamen quia dictamine rationis, pater secundum instinctum sensualitatis tamen, quia ad finem publici boni praeferendi » (ibid., n. 6-7). « De secunda specificatione quaestionis [c’est-à-dire à qui et dans quelle mesure on doit prêter obéissance], an scilicet sit magis obediendum patri, quam principi, est attendendum, quod duplicia sunt opera, super quibus possunt emanare praecepta, sunt enim opera civilia et publica, sunt et opera oeconomica, sive domestica » (fol. 239vA, n. 4-5). « Et haec sunt duplicia ; sunt etenim quaedam opera domestica tantum nulla civilitate qualificata, sunt et opera domestica, quae etiam sunt civilia » (ibid., n. 5). « Tolle exemplum, agros colere, arbores extirpare, frumenta, vel alia victualia vendere, sunt domestica, quoniam tendunt ad bonum esse domus : possunt etiam esse civilia. Potest enim princeps civitatis tempore caristiae mandare vendi victualia […]. Et mandare arbores extirpari tempore guerrae » (ibid.). « Ex his surgit distincta solutio. Primo enim quantum ad opera civilia in bonum publicum tendentia magis obediendum principi quam patri. Idem de domesticis qualificatis civiliter, et ratio patet ; quoniam in talibus praeceptis spectat ad principem non ad patrem. Secundo in operibus praecipue domesticis magis patri, immo in talibus non est obediendum, utpote nec spectantibus ad officium suum, immo si princeps usurpat sibi talia praecepta iniustificat, et peccat. Pone ergo, quod princeps mandat tibi, ut vendas frumentum in casu, in quo non potes<t>, et pater mandat, ut retineas, patri est obediendum, ad quem spectat circa hoc praecipere, non ad principem, ut supra visum. Item pone pater mandat, ut portes frumentum ad villam, princeps in casu in quo non potest, hoc inhibet sub poena capitis, cui obediendum, dic quod non patri ; nam praeceptum patris ponit filium in manifesto periculo perditionis, et sic efficitur irrationabile, et metus cadens in constantem excusat » (fol. 239vA, n. 5-6). Le thème du vir constans occupe un rôle entral dans le droit, sous de multiples aspects. Par exemple, le timor qui cadit in constantem virum est la mesure d’une crainte qui est aussi une juste cause de séparation des époux dans un consilium fondamental de Baldo ; voir D. Quaglioni, « “Divortium a diversitate mentium”. La separazione personale dei coniugi nelle dottrine di diritto comune (appunti per una discussione) », Coniugi nemici. La separazione in Italia dal XII al XVIII secolo, S. Seidel Menchi et D. Quaglioni (dir.), Bologne, Il Mulino, 2000, p. 95-118 et particulièrement p. 110. « Sunt servi per violentiam, ut cum aliqui aliquando boni, et virtuosi compelluntur, et subijciuntur tyrannis, ut famulentur eisdem, ut saepe hodie sit altissimo permittente gubernationem tyrannicam, maxime in partibus Lombardiae sine dubio propter demerita subditorum, et de talibus si quaeratur, etiam non est dubium, quod inter istos bonos violenter contractos ad talem servitutem, et superiores tales nulla est amicitia, et hoc forte intendit Philosophus .8. Ethicorum et probat ibi tali ratione, inter quos nihil est commune, inter eos nulla amicitia, sic est de tali servo, et tali domino, nam amici est bona sua communicare amico, talis autem servus de bonis fortunae nihil habet : nam ipse et bona sunt tyranni principantis sibi » (fol. 236vA, n. 5-6) ; voir Aristote, Éthique à Nicomaque, VIII, 13, 1161 a 30-1161 b 10. Pour la question de la tyrannie et de la patientia de Dieu, voir D. Quaglioni, Politica e diritto nel Trecento italiano. Il « De Tyranno » di Bartolo da Sassoferrato (1314-1357). Con l’edizione critica dei trattati « De Guelphis et Gebellinis », « De regimine civitatis » e « De tyranno », Florence, Olschki, 1983, p. 15-71 et particulièrement p. 23-24, 33. Pour le passage de Dante selon lequel l’Italie est pleine de tyrans (Purgatoire, VI, v. 124-125), également repris dans une notation, qui n’est sans doute pas de la main de Bartole, en conclusion du De regimine civitatis, voir ibid., p. 23 et 170. Plus généralement, voir D. Quaglioni, La sovranità, surtout p. 32-35 ; on peut lire une ample synthèse, parfois discutable, dans M. Turchetti, Tyrannie et tyrannicide de l’Antiquité à nos jours, Paris, PUF, 2001. Voir supra note 6.
Astérion adhère à
|
|